حدیث مدرسه عشق

اشاره: متن زیر، توضیحاتی است که به قلم استاد محمدتقی فیاض بخش و در قالب یک دفترچه راهنما، در بسته صوتی شرح حدیث معراج ارائه گردیده. این بسته محتوی مجموعه کامل فایلهای صوتی جلسات شرح حدیث معراج است.

سیر و سلوک در حدیث معراج

سلوک حرکتی است از خود حیوانی به خود الهی، و از نفس اماره به نفس مطمئنة، و از خودی به بی‌خودی، و از انانیت به هوهویت؛ و اگر در سلوک‌های دیگر، مبدأ و منتها و مسیر سه حقیقت جدای از یکدیگرند، در سلوک نفسانی، هر سه جلوه‌های ظهور و بطون یک حقیقتند؛ که سالک از مرتبه‌ی ظاهر خود، به فطرت و باطن خود، به مدد فرامین الهی و دستورات دینی، سیر می‌کند.

در این نگاه، اخلاق نظری یعنی آشنایی با یک سلسله دستورات شرعی، که سالک در مکتب قرآن و عترت می‌آموزد؛ و اخلاق عملی به‌کار بستن آن‌ها در زندگی است. ولی نورانیت عمل هنگامی ظاهر می‌شود که سالک با اصلاح نیت و اخلاص در عمل، مداومت در تخلق به اخلاق الهی داشته باشد، و با استقامت در تهذیب نفس، حجاب‌های ظلمانی را از دل بزداید، و فطرت الهی خود را از زنگار گناهان و کدورت تعلق‌ها پاک نماید «کَلَّا بَلْ رانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُون».[1]

بنا بر این، حقیقت اخلاق الهی در چنین جهان‌بینی، رجوع به فطرت توحیدی به مدد دستورات دینی، و در نتیجه گستره‌ی نور توحید بر اعمال و نیات انسان در همه‌ی امور زندگی است «قُلْ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیایَ وَ مَماتِی لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ».[2] و این سیر، با دو بال علم و عمل، سالک را درجه به درجه و مرتبه به مرتبه بالا و بالاتر می برد، تا در مقام مخلَصین، ظاهر و باطن عالم و درون و برون خویش را سراسر آیات آفاقی و انفسیِ حق می‌بیند؛ که به نور او ظاهر و در نور او غایبند؛ و آغاز و انجام عالم، از او و به اوست «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلیمٌ».[3]

درباره‏ ی حدیث معراج

 

نورانیت عمل هنگامی ظاهر می‌شود که سالک با اصلاح نیت و اخلاص در عمل، مداومت در تخلق به اخلاق الهی داشته باشد، و با استقامت در تهذیب نفس، حجاب‌های ظلمانی را از دل بزداید...

حدیث معراج عصاره‏ ی مکالمات پروردگار با محبوب خود و در حرم سر الإسراء لیلة المعراج با خطابات انس «یا احمد، یا احمد» است. در این حدیث، شاگردْ اول مدرسه‏ ی عشق، کوتاه‏ ترین و متقن‏ ترین راه سلوک به‏ سوی محبوب را مستقیماً از پروردگار می‏ آموزد و از عقبات ظرایف و لطایف طریق قرب حق سؤال می‏ کند و پاسخ آن را برای امت خود هدیه می‏ آورد. و به تعبیر استاد سعادت‏ پرور(ره) در مقدمه‏ ی کتاب سرالإسراء، روایت معراج، بیان مدارج سلوک انسان در مَدرَس مدرسه‏ ی عشق است که معلم آن حقیقت عالم و محبوب کل، و شاگرد آن قلب دایره‏ ی امکان و اشرف کائنات و خلیفةالرحمان، حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی(ص) است.

ویژگی این حدیث برای سالکین، که آن را نسبت به سایر روایات اخلاقی ممتاز می‏ نماید، بیان تفصیلی مقامات مقرّبین و مخلَصین درگاه احدیت از یک سو است؛ و به همین دلیل در سراسر حدیث سخنی از جهنم و درکات آن وجود ندارد و همه جا سخن از مراتب اولیا و صدیقین و شهدا در مشهد عشق است؛

و از سوی دیگر، طریق سلوک، این راه پر خطر، و عقبات آن بیان شده؛ و لذا مورد عنایت مشایخ این طریق قرار گرفته و استاد علامه‏ ی طباطبایی(ره) و نیز استاد سعادت پرور(ره)، در جلسات اخلاقی خود آن را می‏ خواندند و توضیح می‏ دادند. (برگرفته از کتاب سرالإسراء، سخن ناشر.)

درباره‏ کتاب «سر الإسراء»

کتاب «سر الاسراء»،[4] تألیف حجةالحق، مرحوم آیت‏ الله حاج شیخ علی سعادت ‏پرور (تهرانی) است که به‌ حق عمری را در شرح آن گذراند و بلکه عمر خود را در عمل بر طبق آن سپری کرد.

استاد خود در معرفی کتاب «سر الإسراء» می‏نویسد:‌

«روش ما در این کتاب آن است که ابتدا بخشی از حدیث را که با عبارت «یا احمد» آغاز شده تا آخر ذکر می‏ کنیم، سپس جملات همان قسمت را آورده و در ذیل آن آیات و روایات مناسب متن و توضیح دهنده‏ ی کلمات آن را می‏ آوریم و ادعیه‏ ای را که از پیامبر و اهل بیت(ع) رسیده است اضافه می‌کنیم.


استاد سعادت‏ پرور(ره) خود از دست‏ پروردگان اخلاقی مرحوم «علامه‏ ی طباطبایی(ره)» بود؛ و در سیر و سلوک بر طریق مکتب اخلاقی مرحوم «مولی حسینقلی همدانی(ره)» دستی گسترده داشت

اگر خواننده‏ ی محترم با دیده‏ ی بصیرت و دقت به آن‏چه در ذیل هر قسمت ذکر کرده‌ایم بنگرد، در می‌یابد که هر یک از آیات و روایات، جهتی از جهات بحث و گوشه‌ای از مراد و منظور حدیث را روشن می‌سازد؛ و بلکه در بسیاری از موارد آیات و روایاتی ذکر شده است که جهت مخالف بحث و آفات سلوک را نیز بیان می‏ نماید. 

به‏ عنوان نمونه، در بحث از یاد خدا و مدح حضرت حق، تنها به بیان آن‏چه معنی و فضیلت ذکر را روشن می‏کند اکتفا نشده است، بلکه آیات و روایاتی که غفلت و بی‏خبری و مذمّت غافلان و بی‏ خبران را یادآور می‏ شود نیز آورده شده است؛ و از همین رو از لابلای آیات و روایات بسیار، آن‏چه را خود به‏ خود روشنگر معنی حدیث است برگزیده‌ایم و از توضیح و تفصیل در این‌که هر آیه و روایت به کدام جهت از جهات حدیث مربوط می‌شود خودداری نموده‏ ایم؛ و برای پرهیز از طولانی و خسته‏ کننده شدن مطلب، دقّت و توجّه را به خواننده‏ ی محترم واگذار کرده‌ایم.

در پایان هر بخش، بیانات مختصری ایراد شده که متن حدیث و آیات و روایاتی را که در ذیل آن آمده است روشن کرده و توضیح می‌دهد.» (برگرفته از مقدمه‌ی کتاب)

درباره‏ ی جلسات شرح حدیث معراج

چنان‏که اشاره شد، حدیث معراج لبّ اللباب طریق سیر انسان به کمال مقام قرب الهی است؛ و هرچند حدیثی قدسی است، ولی طور آن به گونه‏ ایست که از جهات گوناگون با سایر کلمات اولیای الهی متفاوت است؛ و لذا چگونگی تفسیر و تبیین آن نیز با سایر احادیث تفاوت می‏ کند. همین امر باعث شده که جلسات شرح حدیث معراج با سایر جلسات اخلاقی تفاوت‏ هایی داشته باشد که به اختصار به آن‏ها اشاره می‏ کنیم:

1-استاد سعادت‏ پرور(ره) خود از دست‏ پروردگان اخلاقی مرحوم «علامه‏ ی طباطبایی(ره)» بود؛ و در سیر و سلوک بر طریق مکتب اخلاقی مرحوم «مولی حسینقلی همدانی(ره)» دستی گسترده داشت؛ و به‏ واسطه‏ ی بیش از 30 سال شاگردی و هم‏نشینی با استاد علامه‏ ی طباطبایی(ره)، از جزئیات و لطایف طریق سلوک آگاه بود. از همین رو، ایشان طی مباحث مختلف حدیث معراج، به‏ صورتی رمزگونه، اشاراتی به اسرار سلوک و راز و رمز آن نموده است و لذا کتاب «سر الإسراء» نه فقط شرح حدیث معراج و یا موسوعه‏ ای در اخلاق نظری است، بلکه کتاب جامعی در اخلاق عملی و طریق سلوک الی‏ الله بر اساس کتاب الهی، سنت نبوی(ص) و ائمه‏ ی اطهار (ع) است.


تبویب و چینش مباحث در بیان استاد فیاض بخش به‏ گونه‏ ای است که به‏ خوبی نکات و ظرایف حدیث و نیز بیانات استاد سعادت‏ پرور (ره) را روشن مینماید و نظم منطقی و برهانی به مباحث اخلاق عملی بر مبنای «معرفت النفس» میبخشد.

2-همان طور که استاد در مقدمه‏ ی کتاب «سر الإسراء» اشاره نموده‏ اند، روش ایشان در شرح حدیث، تنها ذکر گزیده‏ ی آیات و روایات مربوط به متن با بیانی مختصر در پایان هر فصل است و تفسیر و توضیح آیات و روایات را بر عهده‏ ی خوانندگان گذارده‏ اند. همین امر کار را برای خوانندگانی که با این روش آشنایی ندارند سخت نموده است؛ چرا که نکات حدیث معراج عمدتاً دستورات عملی و رمزگونه است.

3-در طی فرازهای متنوع حدیث معراج، گاه ملاحظه می‏ کنیم که یک موضوع چندین بار طرح شده است. این تکرار، بیانگر اهمیت آن مطلب در میان مباحث اخلاقی است؛ اما استاد فیاض بخش در سلسله‏ ی دروس شرح حدیث معراج، به تبع کتاب، یک مبحث را به‏ طور جامع در یکی از فصل‏ های مربوطه توضیح داده و در بخش‏ های دیگر گذری اشاره‏ وار  به آن نموده‏ اند. در نتیجه مخاطب می ‏تواند به‏ صورت جامع یک موضوع اخلاقی را، علی‏ رغم گستردگی آن در متن حدیث، ذیل یک عنوان و در یک فصل بررسی کند.

استاد محمدتقی فیاض‏ بخش، که خود سال‏ها کتاب سرالإسراء را مستقیماً از محضر مرحوم استاد سعادت‏ پرور(ره) تتلمذ کرده‏ اند، در جلسات اخلاقی خود شرح مبسوطی پیرامون حدیث معراج بر اساس دروس کتاب سر الإسراء بیان فرموده‏ اند که به‏ حق موسوعه‏ ی جامعی در اخلاق عملی بر مبنای حدیث معراج است.

ایشان در ضمن درس‏ های شرح حدیث معراج، مطالب حدیث و نیز توضیحات مرحوم سعادت‏ پرور را در دو سطح عام و خاص، از ساده به مشکل و به‏ صورت عقلی و نقلی و برهانی و قرآنی و روایی بیان نموده‏ اند. تبویب و چینش مباحث در بیان ایشان به‏ گونه‏ ایست که به‏ خوبی نکات و ظرایف حدیث و نیز بیانات استاد سعادت‏ پرور(ره) را روشن می‏ نماید و نظم منطقی و برهانی به مباحث اخلاق عملی بر مبنای «معرفت النفس» می‏ بخشد.

این جلسات از ابتدای سال 1385 آغاز گردید و به همت استاد فیاض‏ بخش همچنان ادامه دارد. در کتاب سرّ الإسراء، متن حدیث معراج به 38 فصل و 273 فراز تقسیم شده است. استاد تا کنون موفق به شرح و توضیح فرازهای 1 تا 97 (اواخر فصل 15) شده‏ اند و امیدواریم خداوند توفیق ادامه‏ ی این راه را به ایشان عنایت فرماید و تشنه‏ کامان معارف توحیدی را هر چه بیشتر از این چشمه‏ ی جوشان بهره ‏مند گرداند.

مطالب مرتبط:

معرفی کتاب سرالإسراء

معرفی بسته صوتی حدیث معراج

نسخه چاپی دفترچه شرح حدیث معراج

زندگینامه استاد فیاض بخش


[1]- مطففین، 14.
[2]- انعام، 162.
[3]- حدید، 3.
[4]- «اِسراء» در لغت به معنى به شب راه بردن و حرکت دادن کسى در شب و در نهان است. و مراد از «سرّ  الإِسراء» در اصطلاح قرآن، کشف اسرار معراج نبوی است که در شب معراج واقع شد.